بیماری لثه که در اصطلاح پزشکی به آن بیماری پریودنتال گفته می شود، یک عفونت باکتریایی مزمن است که بافت های نگهدارنده دندان شامل لثه، استخوان فک و الیاف اتصال دهنده را درگیر می کند. این بیماری معمولاً فرآیندی آرام، بی صدا و تدریجی دارد که از یک التهاب ساده در لبه های لثه آغاز شده و در صورت عدم درمان، می تواند منجر به تخریب کامل استخوان و از دست رفتن دندان های سالم شود.

شروع این بیماری اغلب با تجمع لایه ای چسبنده و بی رنگ از باکتری ها به نام پلاک میکروبی در امتداد خط لثه همراه است. اگر این پلاک ها با بهداشت روزانه حذف نشوند، سموم تولید شده توسط باکتری ها باعث تحریک بافت ظریف لثه شده و پاسخ ایمنی بدن را فعال می کنند که نتیجه آن بروز التهاب است. درک این نکته ضروری است که لثه سالم باید صورتی رنگ، سفت و دارای لبه های تیز و چسبیده به دندان باشد.

هرگونه تغییر در این ویژگی ها نشان دهنده شروع فعالیت میکروبی است. بیماری لثه تنها یک مشکل موضعی در دهان نیست، بلکه تحقیقات مدرن ارتباط تنگاتنگی میان عفونت های لثه و بیماری های سیستمیک نظیر دیابت، بیماری های قلبی و حتی آلزایمر یافته اند. در این مقاله مسیر پیشرفت این بیماری از اولین علائم تا عوارض جبران ناپذیر آن را بررسی می کنیم.

علائم اولیه التهاب و خونریزی لثه

اولین نشانه های بیماری لثه اغلب آنقدر ملایم هستند که بسیاری از افراد آن ها را بخشی طبیعی از مسواک زدن تصور می کنند. خونریزی لثه هنگام مسواک زدن یا استفاده از نخ دندان، بارزترین علائم اولیه التهاب (ژنژیویت) است. لثه ای که در سلامت کامل باشد، تحت فشارهای معمول بهداشت دهان نباید دچار خونریزی شود.

خونریزی در واقع نشان دهنده این است که بافت لثه به دلیل تجمع باکتری ها دچار پرخونی و نازک شدن دیواره رگ ها شده است. علاوه بر خونریزی، تغییر رنگ لثه از صورتی روشن به قرمز تیره یا ارغوانی و وجود تورم در لبه های لثه از دیگر هشدارهای جدی بدن در مراحل ابتدایی هستند. بوی بد دهان که با مسواک زدن از بین نمی رود، علامت دیگری است که نشان دهنده فعالیت باکتری های بی هوازی در شیارهای لثه است.

در این مرحله، ممکن است فرد احساس کند لثه هایش کمی نرم شده اند یا هنگام خوردن مواد غذایی سفت، دچار درد مبهمی می شود. نکته فریبنده در مورد علائم اولیه بیماری لثه این است که این التهاب لزوماً با درد شدید همراه نیست و همین موضوع باعث می شود بسیاری از افراد مراجعه به دندان پزشک را به تعویق بیندازند. نادیده گرفتن این علائم اولیه، به باکتری ها فرصت می دهد تا به عمق بیشتری نفوذ کرده و زیرساخت های دندان را هدف قرار دهند.

تفاوت ژنژیویت و پریودنتیت

بیماری لثه به طور کلی به دو مرحله اصلی تقسیم می شود که شناخت تفاوت آن ها برای تعیین نوع درمان بسیار حیاتی است. مرحله اول، ژنژیویت (Gingivitis) نام دارد که تنها لثه را درگیر می کند. در این مرحله، التهاب وجود دارد اما هنوز آسیبی به استخوان نگهدارنده دندان وارد نشده است.

بزرگترین ویژگی ژنژیویت این است که “برگشت پذیر” است؛ یعنی با رعایت بهداشت دقیق و جرم گیری حرفه ای، لثه می تواند به حالت سلامت کامل بازگردد. اما اگر ژنژیویت درمان نشود، بیماری به مرحله دوم یعنی پریودنتیت (Periodontitis) وارد می شود. در مرحله پریودنتیت، عفونت به زیر خط لثه گسترش یافته و شروع به تخریب استخوان فک و الیاف پریودنتال می کند.

در این مرحله، لثه از دندان جدا شده و فضایی به نام “پاکت” ایجاد می شود که محل تجمع باکتری های مخرب تر است. برخلاف ژنژیویت، تخریب استخوان در پریودنتیت “غیرقابل برگشت” است و درمان ها تنها می توانند از پیشرفت بیشتر بیماری جلوگیری کنند. علائمی مانند لق شدن دندان ها، ایجاد فاصله بین دندان ها و تحلیل رفتن لثه نشان دهنده ورود به فاز پریودنتیت هستند که نیازمند درمان های تخصصی جراحی یا جرم گیری های عمیق (روت پلنینگ) می باشد.

نقش پلاک میکروبی در ایجاد بیماری لثه

پلاک میکروبی عامل اصلی و محرک اولیه بیماری های لثه است. این لایه که به طور مداوم روی دندان ها تشکیل می شود، حاوی جوامع پیچیده ای از باکتری هاست که از قند موجود در مواد غذایی تغذیه می کنند. وقتی پلاک میکروبی برای بیش از ۲۴ تا ۴۸ ساعت روی سطح دندان باقی بماند، با مواد معدنی موجود در بزاق ترکیب شده و به جرم یا تارتار (Calculus) تبدیل می شود.

جرم دندانی سطحی بسیار زبر و خشن دارد که تمیز کردن آن با مسواک غیرممکن است و مانند یک پناهگاه، باکتری های بیشتری را در خود جای می دهد. باکتری های موجود در پلاک و جرم، اسیدها و سمومی ترشح می کنند که باعث از بین رفتن سد دفاعی لثه می شود. سیستم ایمنی بدن در پاسخ به این حمله، شروع به ایجاد التهاب در ناحیه می کند تا باکتری ها را از بین ببرد.

اما اگر این فرآیند طولانی شود، مواد شیمیایی تولید شده توسط سیستم ایمنی بدن خودمان، علاوه بر باکتری ها به بافت های سالم لثه و استخوان نیز آسیب می زنند. در واقع، بخش بزرگی از تخریب استخوان در بیماری لثه، نتیجه پاسخ دفاعی بیش از حد بدن به پلاک میکروبی است که درمان آن تنها با حذف فیزیکی این تجمعات توسط دندان پزشک امکان پذیر است.

تاثیر سیگار بر سلامت لثه

سیگار کشیدن یکی از بزرگترین عوامل تشدیدکننده بیماری لثه است که متأسفانه علائم آن را نیز مخفی می کند. نیکوتین موجود در سیگار باعث انقباض عروق خونی در لثه می شود؛ به همین دلیل، افراد سیگاری حتی در صورت داشتن عفونت شدید لثه، ممکن است شاهد خونریزی (که علامت اصلی هشدار دهنده است) نباشند. این پنهان شدن علائم باعث می شود بیماری در افراد سیگاری تا مراحل پیشرفته تشخیص داده نشود.

همچنین سیگار اکسیژن رسانی به بافت لثه را کاهش داده و توانایی بدن برای مبارزه با عفونت و ترمیم زخم ها را به شدت تضعیف می کند. تحقیقات نشان می دهند که افراد سیگاری چندین برابر بیشتر از غیرسیگاری ها به پریودنتیت مبتلا می شوند و پاسخ آن ها به درمان های دندان پزشکی نیز بسیار ضعیف تر است. در واقع، سیگار باعث تغییر نوع باکتری های دهان به سمت گونه های مهاجم تر می شود که تخریب استخوان را تسریع می کنند. اگر فردی دچار بیماری لثه باشد و سیگار را ترک نکند، احتمال موفقیت درمان های جراحی یا حتی ایمپلنت در او بسیار پایین خواهد بود. ترک سیگار اولین و مهم ترین گام در متوقف کردن فرآیند تخریب بافت های نگهدارنده دندان در این افراد است.

روش های درمان بیماری لثه در مراحل اولیه

اگر بیماری لثه در مرحله ژنژیویت تشخیص داده شود، درمان آن بسیار ساده و غیرتهاجمی خواهد بود. اولین قدم، انجام جرم گیری (Scaling) حرفه ای توسط دندان پزشک است تا تمام تجمعات جرم و پلاک از سطوح دندان و زیر لبه لثه پاکسازی شود. پس از آن، مرحله صیقلی کردن (Polishing) انجام می شود تا از تجمع مجدد باکتری ها جلوگیری گردد.

دندان پزشک همچنین ممکن است از دهان شویه های آنتی باکتریال مخصوص حاوی کلرهگزیدین برای کاهش بار میکروبی دهان در یک دوره کوتاه استفاده کند. بخش مهمی از درمان در مراحل اولیه، در خانه و توسط خود بیمار انجام می شود. اصلاح تکنیک مسواک زدن و استفاده روزانه از نخ دندان یا مسواک های بین دندانی برای خارج کردن پلاک از فضاهایی که مسواک معمولی به آن ها دسترسی ندارد، الزامی است.

در بسیاری از موارد، با بهبود بهداشت دهان و یک جلسه جرم گیری، لثه ها در عرض یک تا دو هفته به حالت طبیعی بازگشته و خونریزی قطع می شود. نکته کلیدی این است که پس از درمان اولیه، معاینات دوره ای ۶ ماهه انجام شود تا از بازگشت مجدد التهاب جلوگیری گردد.

عوارض پیشرفت بیماری لثه

نادیده گرفتن بیماری لثه و پیشرفت آن به مراحل میانی و پیشرفته پریودنتیت، عوارض سنگینی برای دهان و کل بدن به همراه دارد. با تخریب استخوان فک، دندان ها تکیه گاه خود را از دست داده و شروع به لق شدن می کنند که در نهایت منجر به افتادن دندان یا نیاز به کشیدن آن می شود. تحلیل لثه ناشی از بیماری، ریشه دندان را نمایان کرده و باعث حساسیت های شدید به سرما و گرما و همچنین ایجاد ظاهری ناخوشایند در لبخند می شود.

علاوه بر این، عفونت مزمن لثه می تواند باعث ایجاد آبسه های دردناک و تورم های مکرر در صورت گردد. در سطح سیستمیک، باکتری های لثه می توانند از طریق رگ های خونی ملتهب وارد گردش خون شوند. مطالعات علمی نشان می دهند که این باکتری ها می توانند باعث ایجاد التهاب در دیواره عروق قلبی شده و ریسک سکته قلبی و مغزی را افزایش دهند.

همچنین در افراد مبتلا به دیابت، بیماری لثه باعث خروج قند خون از کنترل می شود و متقابلاً دیابت کنترل نشده نیز بیماری لثه را تشدید می کند. در زنان باردار نیز، عفونت های پیشرفته لثه با خطراتی نظیر زایمان زودرس و وزن کم نوزاد در هنگام تولد مرتبط شناخته شده است. بنابراین درمان بیماری لثه، فراتر از حفظ دندان، یک اقدام حیاتی برای حفظ سلامت کل بدن است.

راهکارهای پیشگیری از مشکلات لثه

پیشگیری از بیماری لثه بسیار ساده تر و ارزان تر از درمان عوارض آن است. ستون اصلی پیشگیری، رعایت “قانون ۲-۲” است؛ یعنی مسواک زدن دو بار در روز و هر بار به مدت دو دقیقه. استفاده از نخ دندان مکمل مسواک است و باید حداقل یک بار در روز (ترجیحاً شب ها) انجام شود تا پلاک های بین دندانی حذف گردند.

همچنین استفاده از خمیردندان های حاوی فلوراید به تقویت مینای دندان و کاهش چسبندگی باکتری ها کمک می کند. تغذیه سالم و کاهش مصرف مواد قندی و نشاسته ای نیز محیط دهان را برای رشد باکتری های مخرب نامساعد می سازد. یکی دیگر از راهکارهای کلیدی، انجام جرم گیری های منظم سالانه است؛ چرا که حتی با بهترین مسواک زدن هم بخش هایی از پلاک ممکن است به جرم تبدیل شوند که تنها توسط دندان پزشک قابل حذف هستند.

نوشیدن آب فراوان برای حفظ جریان بزاق (که شوینده طبیعی دهان است) و پرهیز از دخانیات نیز از اصول اولیه سلامت لثه می باشند. به یاد داشته باشید که لثه ها پایه و اساس لبخند شما هستند و با صرف تنها چند دقیقه زمان در روز، می توانید از فرآیند تخریب آن ها جلوگیری کرده و دندان های طبیعی خود را برای تمام عمر حفظ کنید.

 

سخن پایانی

بیماری لثه نبردی مداوم بین سیستم ایمنی بدن و باکتری های پلاک میکروبی است. این بیماری اگرچه در ابتدا با علائمی ساده مانند خونریزی و التهاب شروع می شود، اما در صورت بی توجهی می تواند ریشه های سلامتی شما را هدف قرار دهد. خوشبختانه با آگاهی از تفاوت های ژنژیویت و پریودنتیت و با رعایت اصول بهداشتی و مراجعات منظم دندان پزشکی، این بیماری کاملاً قابل پیشگیری و مدیریت است.

لثه های شما حرف های زیادی درباره سلامت کلی بدنتان می زنند؛ پس به پیام های آن ها توجه کنید و پیش از آنکه سکوت لثه ها به از دست رفتن دندان ها منجر شود، اقدام مقتضی را انجام دهید.

سوالات متداول

۱.آیا استفاده از دهان شویه می تواند جایگزین نخ دندان شود؟

خیر، دهان شویه هرگز نمی تواند جایگزین اثر مکانیکی نخ دندان در خارج کردن پلاک های چسبیده بین دندان ها شود؛ دهان شویه تنها یک مکمل برای کاهش بار میکروبی است.

۲.آیا بیماری لثه ارثی است؟

ژنتیک می تواند بر شدت پاسخ سیستم ایمنی بدن به باکتری ها تأثیر بگذارد و برخی افراد را مستعدتر کند، اما عامل اصلی همواره پلاک میکروبی است که با بهداشت خوب قابل کنترل می باشد.

۳.چرا بعد از جرم گیری دندان ها به سرما و گرما حساس می شوند؟

این حساسیت موقت به دلیل برداشته شدن لایه های جرم است که قبلاً روی ریشه را پوشانده بودند؛ با استفاده از خمیردندان های ضد حساسیت و گذشت چند روز، این حالت برطرف می شود.